U denkt al een tijdje aan een mantelzorgwoning voor uw vader of moeder. Maar elke keer als u zich erin verdiept, stuit u op regels, gemeentelijke uitzonderingen en onduidelijkheid over wat nu eigenlijk mag. En dan hoort u: het is zover. De wet is aangenomen. Klopt dat? En wat betekent dat dan precies voor uw situatie?

Op 23 juni 2026 nam de Eerste Kamer de Wet versterking regie volkshuisvesting aan. Op 1 juli 2026 is de wet in werking getreden. Dit is geen aankondiging meer, geen verwachting en geen wetsvoorstel: het is bevestigd, gepubliceerd wetgeving (Staatsblad 2026, nr. 156). Voor het eerst in de geschiedenis van deze regelgeving krijgt Nederland een landelijk uniforme basis voor vergunningvrije mantelzorg- en familiewoningen op eigen erf.

Maar, en dit is het punt dat veel berichtgeving overslaat, de wet en de concrete bouwregels zijn twee aparte instrumenten. Wat er precies verandert voor uw tuin, uw perceel en uw gezin, hangt af van een onderliggend besluit dat naar verwachting op 1 januari 2027 in werking treedt. Dit artikel legt u precies uit wat het verschil is, wat er nu al geldt en wat u nu al kunt doen om straks klaar te staan.

Bij GoudStaete begeleiden wij dagelijks families door dit traject. We volgen de wetgeving rondom mantelzorgwoningen op de voet en vertalen die naar begrijpelijk advies.

Wat er is gebeurd: de wetgevingsroute in het kort

De Wet versterking regie volkshuisvesting (Kamerstuk 36.512) heeft een lang traject doorlopen. De belangrijkste mijlpalen:

• 7 maart 2024: het wetsvoorstel wordt naar de Tweede Kamer gestuurd.
• 3 juli 2025: de Tweede Kamer neemt het voorstel aan, inclusief amendementen die de minister had ontraden.
• 24 maart 2026: de Tweede Kamer stemt in met de reparatiewet (novelle, Kamerstuk 36.881), waarmee drie juridisch niet-houdbare amendementen worden gecorrigeerd.
• 23 juni 2026: de Eerste Kamer neemt zowel de wet als de novelle gezamenlijk aan.
• 24 juni 2026: de wet wordt door de Koning ondertekend.
• 26 juni 2026: publicatie in het Staatsblad als Staatsblad 2026, nr. 156.
• 1 juli 2026: de wet treedt in werking.

Dit is dus bevestigd, gepubliceerde wetgeving. Dat mag met volle overtuiging zo gelezen worden.

De gefaseerde tijdlijn: wat geldt wanneer?

De wet en de concrete bouwregels voor mantelzorg- en familiewoningen zijn twee aparte wetgevingsinstrumenten. De concrete bouwregels worden uitgewerkt in het Besluit versterking regie volkshuisvesting, dat het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) wijzigt. Dat besluit is naar verwachting op 1 januari 2027 gereed. Tot die tijd blijven de huidige regels gelden.

Wat zijn de huidige regels voor een mantelzorgwoning?

Voordat u begrijpt wat er verandert, is het nuttig om te weten hoe het nu werkt — en wat er nu al mogelijk is.

Vergunningvrij plaatsen: wanneer mag het al?

Sinds 2014 is het in veel gevallen mogelijk om vergunningvrij een mantelzorgwoning te plaatsen op grond van de Omgevingswet en het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Vergunningvrij betekent dat u geen omgevingsvergunning hoeft aan te vragen, maar u moet wel voldoen aan landelijke en gemeentelijke bouw- en planregels. Meer over de exacte voorwaarden leest u in ons artikel Regels mantelzorgwoning 2026.

Welke voorwaarden gelden er nu altijd?

Of u nu te maken heeft met de huidige of de toekomstige regelgeving: een aantal basisvoorwaarden blijft vooralsnog gelden.

• De woning staat op hetzelfde perceel als de hoofdwoning.
• De woning wordt bewoond door maximaal twee personen, waarvan minimaal één mantelzorg ontvangt of verleent.
• Er is aantoonbaar sprake van mantelzorg (in de huidige situatie).
• De woning staat niet in het voorerfgebied (zichtbaar vanaf de straat).
• De woning voldoet aan de geldende maximale afmetingen.

Woningen die te groot zijn of op de verkeerde plek staan, worden in de praktijk regelmatig afgewezen. Houd hier rekening mee bij uw plannen.

Wat verandert er naar verwachting: de inhoud van het voorgenomen besluit

Alles in dit onderdeel beschrijft de voorgenomen inhoud van het Besluit versterking regie volkshuisvesting, op basis van het ontwerpbesluit en de toelichting van het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Het besluit moet nog definitief worden vastgesteld. De concrete bouwregels gelden pas na inwerkingtreding van dat besluit, naar verwachting op 1 januari 2027.

De mantelzorgverklaring vervalt als harde eis

De verplichte verklaring van een huisarts, wijkverpleegkundige of andere sociaal-medisch adviseur is in de voorgenomen regeling niet langer een vaste voorwaarde. Gemeenten mogen zelf bepalen hoe een zorg- of familierelatie eventueel wordt aangetoond, mocht daar bij controle behoefte aan zijn. Voor wie nu vastloopt op het aantonen van mantelzorgbehoefte, is dit een betekenisvolle vereenvoudiging.

De familiewoning: nieuw en breder dan mantelzorg alleen

Naast de mantelzorgwoning komt er naar verwachting een nieuwe categorie: de familiewoning. Dit is geen aparte bouwkundige categorie, maar een aanduiding van wie er mag wonen. De kern van de wijziging:

• Eerstegraads familieleden mogen een familiewoning vergunningvrij bewonen: partners, ouders (inclusief adoptie- en stiefouders), kinderen (inclusief adoptie- en stiefkinderen), en schoonouders, schoonzoons en schoondochters.
• Er hoeft geen actuele zorgbehoefte te zijn. Bewoning is ook toegestaan vooruitlopend op een toekomstige zorgrelatie — wat de huidige figuur van de pré-mantelzorgwoning met tijdelijke vergunning in de praktijk overbodig maakt.
• De regeling is ook nadrukkelijk bedoeld voor volwassen kinderen die door de woningnood geen betaalbare woonruimte kunnen vinden.
• De eis van een gezamenlijk huishouden vervalt, evenals de eis van maximaal twee personen.

Of tweedegraads familieleden (zoals broers en zussen) ook gebruik kunnen maken van de regeling, is in het voorgenomen besluit niet voorzien. Dit hangt af van de definitieve tekst.

Maatvoering: een staffel in plaats van een vast maximum

De huidige vuistregel van “maximaal 100 m²” wordt in de voorgenomen regeling vervangen door een staffel op basis van de grootte van het bebouwingsgebied. Concreet ziet dat er naar verwachting zo uit:

• Bebouwingsgebied tot en met 100 m²: maximaal 50 procent van dat gebied.
• Bebouwingsgebied tussen 100 en 300 m²: 50 m², plus 20 procent van het deel boven 100 m².
• Bebouwingsgebied groter dan 300 m²: 90 m², plus 10 procent van het deel boven 300 m², met een totaal maximum van 100 m².

De maximale bouwhoogte blijft naar verwachting 5 meter. De woning moet op het achtererfgebied staan; plaatsing op het voorerf blijft niet toegestaan.

Meerdere woningen op één erf

In de voorgenomen regeling wordt het mogelijk gemaakt dat op één achtererf zowel een zorgbehoevende ouder als een kind gehuisvest kunnen worden. Er komt dus ruimte voor meerdere mantelzorg- of familiewoningen tegelijk op hetzelfde perceel. De maximale oppervlakte geldt dan voor het totaal van alle geplaatste woningen samen, niet per woning afzonderlijk.

Wat blijft hetzelfde, ook na de wijzigingen?

• De bouwtechnische eisen uit het Bbl blijven onverkort gelden: constructieve veiligheid, brandveiligheid, isolatie, ventilatie en veilige aansluitingen. Vergunningvrij betekent niet regelvrij.
• De woning mag niet worden verhuurd aan derden zolang de vergunningvrije status gebaseerd is op mantelzorg- of familiegebruik.
• De verplichting om toestemming te vragen aan uw hypotheekverstrekker voordat u een woning op het perceel plaatst, verandert niet. Dit is een civielrechtelijke verplichting die los staat van deze wet.
• Gemeenten blijven bevoegd gezag voor het omgevingsplan en kunnen aanvullende eisen stellen, ook na inwerkingtreding van het besluit.

Geldt de nieuwe regeling ook voor mijn gemeente?

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft zich in haar position paper uitgesproken tegen het landelijk vergunningvrij maken van mantelzorg- en familiewoningen. Het argument: gemeenten moeten zelf kunnen bepalen waar en onder welke voorwaarden dit gebeurt. Dit verklaart waarom sommige gemeenten terughoudend kunnen reageren, ook na inwerkingtreding van het besluit.

Tegelijk zijn er gemeenten die al vooruitlopen op de landelijke regeling met eigen beleid voor familiewoningen. Voorbeelden zijn: Overbetuwe, Dongen, Land van Cuijk, Steenwijkerland, Laarbeek, Valkenswaard, Apeldoorn, Zevenaar en Nunspeet. Woont u in een van deze gemeenten of in de omgeving? Dan is de kans groot dat er al meer mogelijk is dan u denkt.

Per gemeente gelden eigen voorwaarden voor maximale afmetingen, locatie op het perceel en het aantonen van familiebehoefte. De snelste manier om duidelijkheid te krijgen is via een vergunningcheck. GoudStaete biedt die gratis aan.

Heb ik straks nog steeds een vergunning nodig?

Wanneer kunt u vergunningvrij plaatsen na inwerkingtreding van het besluit?

Als het besluit ingaat zoals voorgenomen, kunt u vergunningvrij plaatsen als familiewoning — mits u voldoet aan de bouwkundige voorwaarden en het gebruik binnen de eerstegraads familie blijft. De mantelzorgverklaring vervalt dan als verplicht document.

Wanneer blijft een vergunning verplicht, ook onder de nieuwe regels?

Een vergunning blijft in elk geval nodig in deze situaties:

• Het perceel heeft een agrarische bestemming of een andere bestemming dan woonvlak of bebouwingsgebied.
• De woning overschrijdt de maximale oppervlakte op basis van de staffel.
• De woning staat in het voorerfgebied.
• Er is sprake van een monument of beschermd stads- of dorpsgezicht.
• De gemeente heeft via het omgevingsplan strengere regels vastgelegd.

In deze gevallen is een vergunningstraject noodzakelijk. Dat is niet per se een probleem, maar het vergt meer tijd en voorbereiding.

Veelgehoorde zorgen eerlijk beantwoord

‘Ik wacht liever tot het besluit echt is ingegaan’

Dat is begrijpelijk. Maar wachten heeft een keerzijde: de zorgbehoefte van uw ouder groeit intussen door. Bovendien biedt de huidige wetgeving in veel gemeenten al voldoende ruimte om vergunningvrij te plaatsen bij aantoonbare mantelzorgbehoefte. U hoeft het besluit niet af te wachten als uw situatie nu al aan de voorwaarden voldoet. Wat u nu al kunt doen: uw perceel in kaart brengen, een vergunningcheck aanvragen en weten wat uw situatie is. Dat kost u niets en u staat dan klaar zodra het besluit ingaat.

‘Ik ben bang dat er alsnog haken en ogen aan zitten’

Die zorg is niet ongegrond. De meeste afwijzingen of vertragingen die wij zien, komen niet door de woning zelf, maar door het perceel of de locatie. Een verkeerde bestemming, een te grote woning of plaatsing op de verkeerde plek: dat zijn de echte valkuilen. De oplossing is niet wachten, maar goed voorbereid beginnen. Een vergunningcheck geeft u inzicht in de concrete kansen en risico’s voor uw perceel, zodat u niet verrast wordt halverwege het traject.

Concrete stappen die u nu al kunt zetten

Stap 1: Controleer de situatie in uw gemeente via een vergunningcheck

Dit is de belangrijkste eerste stap. GoudStaete biedt een gratis vergunningcheck aan waarmee u snel weet of plaatsing in uw gemeente vergunningvrij mogelijk is, of dat er een vergunning nodig is. Zo voorkomt u dat u tijd en geld steekt in een traject dat in uw situatie niet haalbaar is.

Stap 2: Documenteer uw situatie voor zover dat nu nog relevant is

Onder de huidige wet moet u aantonen dat er sprake is van mantelzorg. Zodra het besluit ingaat, vervalt die harde eis. Tot die tijd is het verstandig om uw situatie goed vast te leggen: denk aan een verklaring van de huisarts, een indicatie van de gemeente of een schriftelijke beschrijving van de zorgtaken.

Stap 3: Breng uw perceel en financiële opties in kaart

Controleer de bestemming van uw perceel, de beschikbare ruimte en de ligging ten opzichte van de hoofdwoning. Kijk daarbij ook naar de financiële kant: welke constructie past bij uw situatie? Meer over de financiële mogelijkheden leest u in ons artikel Regels mantelzorgwoning 2026.

Stap 4: Plan een adviesgesprek zodat u klaarstaat

U hoeft niet te wachten tot het besluit in werking treedt. Een adviesgesprek met GoudStaete geeft u nu al inzicht in uw specifieke situatie, de kansen op uw perceel en de stappen die u kunt zetten. Zo staat u klaar om snel te handelen zodra het besluit ingaat — of als uw situatie nu al vergunningvrij mogelijk is.

De wet is een doorbraak — maar het werk is nog niet klaar

U heeft nu een helder beeld van waar we staan. De Wet versterking regie volkshuisvesting is aangenomen en op 1 juli 2026 in werking getreden. Dat is een echte doorbraak: voor het eerst is er een landelijke wettelijke basis voor vergunningvrije mantelzorg- en familiewoningen. De mantelzorgverklaring vervalt als harde eis, eerstegraads familie mag er straks wonen zonder dat een zorgbehoefte hoeft te worden aangetoond, en er wordt ruimte gemaakt voor meerdere woningen op één erf.

Maar de concrete bouwregels zitten niet in de wet zelf. Die worden uitgewerkt in een onderliggend besluit dat naar verwachting op 1 januari 2027 in werking treedt. Tot die tijd blijven de huidige regels gelden. De zorgbehoefte van uw ouder wacht niet op wetgeving. Wie zich nu voorbereidt, staat straks niet voor verrassingen.

GoudStaete heeft al vele families begeleid door dit proces. Van de eerste oriëntatie tot de plaatsing van een woning die past bij het perceel, de zorgbehoefte en de wensen van de familie. Wij kennen de gemeentelijke variatie, de valkuilen en de slimme routes.

Wilt u weten of een mantelzorgwoning of familiewoning haalbaar is voor uw situatie? Vraag een gratis adviesgesprek aan. In een kort gesprek krijgt u helderheid over de mogelijkheden die bij uw situatie passen.